कुनै समय मानिसको चहलपहल, खेतीपातीको हरियाली र सामाजिक आत्मीयताले भरिएको गोरखाको हर्मी भन्ज्याङ आज युवा पुस्ताको पलायन, बढ्दो बसाइँसराइ र बाँझिँदो उर्वर जमिनको पीडादायी साक्षी बनिरहेको छ। सयौँ घरधुरीको बस्ती क्रमशः वृद्धवृद्धाको आश्रयस्थलमा परिणत हुँदै गर्दा गाउँको भविष्य र ग्रामीण विकासको सरकारी प्राथमिकतामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।
टिप्पणी | हर्मी भन्ज्याङ, गोरखा
कुनै समय थियो, गोरखाको मध्यपहाडमा अवस्थित हर्मी भन्ज्याङ गाउँ बिहानको सूर्यसँगै ब्युँझन्थ्यो। हरेक घरका ढोका खुल्थे, आँगनमा मानिसहरूको चहलपहल हुन्थ्यो, गोठमा गाईभैँसी कराउँथे र खेतका गह्रामा किसानका पसिना बगिरहेका हुन्थे। मकै, कोदो, धान, गहुँ, आलु र तरकारीले गाउँका पाखाबारी हराभरा हुन्थे। गाईवस्तुका बथान पाखापखेरामा चरिरहेका देखिन्थे।
गाउँको चौतारीमा बूढापाकाहरू भेला भएर गाउँघरका सुखदुःख साट्थे। मेलापात, रोपाइँ, विवाह, व्रतबन्ध र चाडपर्वले गाउँलाई एउटै परिवारजस्तो बनाउँथे। हर्मी भन्ज्याङ केवल मानिस बस्ने भूगोल थिएन, त्यो त पुस्तौँको इतिहास, संस्कृति, आत्मीयता र आत्मनिर्भर जीवनशैलीको एउटा जीवन्त केन्द्र थियो।
तर आज समय बदलिएको छ। हिजो मानिसले भरिभराउ गाउँ आज क्रमशः सुनसान हुँदै गएको छ। जहाँ कुनै समय बालबालिकाको हाँसो, युवाहरूको चहलपहल र किसानको पसिनाले जीवन भरिएको थियो, त्यहाँ आज मौनता, एकान्त र उजाडपन बढ्दै गएको छ।
सयौँ घर छन्, तर घरभित्र मानिस छैनन्!
हर्मी भन्ज्याङमा अझै पनि सयभन्दा बढी घरहरू छन्। तर तीमध्ये आधाभन्दा कम घरमा मात्र नियमित बसोबास र चहलपहल देखिन्छ। धेरै घरका ढोकामा वर्षौँदेखि ताला लागेको छ। कुनै समय परिवारका सदस्यले भरिभराउ हुने आँगन आज सुनसान छन्। बालबालिकाको खेल्ने आवाज सुनिँदैन। गाउँको विद्यालयमा विद्यार्थीको संख्या घट्दै गएको छ।
युवा उमेरका छोरा, बुहारी र नातिनातिना गाउँमा भेटिँदैनन्। कतिपय घरमा वृद्ध बाबुआमा मात्र छन्। छोराछोरी सहरमा छन्, कोही विदेशमा छन्। उनीहरूलाई आफ्नो पुर्ख्यौली घर, खेतबारी र जन्मभूमिको माया त छ, तर गाउँमै फर्किएर बस्ने वातावरण र आधार तयार हुन सकेको छैन।
गाउँका करिब ५० घरपरिवार काठमाडौं र दर्जनौँ परिवार चितवनतर्फ स्थायी बसाइँसराइ गरिसकेको अवस्था छ। अन्य धेरै परिवार रोजगारी, व्यवसाय र छोराछोरीको शिक्षाका कारण अस्थायी रूपमा सहरमा बसिरहेका छन्।
यसरी एउटा परिवार गाउँबाट बाहिरिँदा एउटा घर मात्र खाली हुँदैन, त्यससँगै एउटा गोठ सुनसान हुन्छ, एउटा खेत बाँझिन्छ, एउटा सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ र पुस्तौँदेखि जोडिएको माटोसँगको सम्बन्ध पनि विस्तारै टुट्दै जान्छ।
खेतबारी बाँझिए, गोठ रित्तिए, पाखापखेरा झाडीले ढाकिए!
हर्मी भन्ज्याङको अहिलेको सबैभन्दा पीडादायी दृश्य भनेकै बाँझिँदै गएका खेतबारी हुन्।
कुनै समय धान, मकै, कोदो र गहुँले लहलहाउने खेतका गह्रा आज तीतेपाती र झाडीले ढाकिन थालेका छन्। पाखाबारीमा फलेका सुन्तला, नास्पाती, आरु, अम्बा र कागतीका बोटहरू हेरचाहको अभावमा ओइलाउँदै छन्। खेतका आली, साँध र कुलाहरू भत्किएका छन्। गोठमा गाईभैँसी छैनन्। कुनामा थन्किएका हलो र जुवाले किसानको विगत सम्झाइरहेका छन्।
यो दृश्य हेर्दा लाग्छ, गाउँबाट मानिस मात्र हराएका छैनन्, मानिससँगै गाउँको उत्पादनशीलता र आर्थिक जीवन पनि हराउँदै गएको छ।
अझ विडम्बना त के छ भने, गाउँमा बाँदरको समस्या दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। कुनै समय जंगल र बेंसीतिर सीमित देखिने बाँदरका बथान अहिले गाउँका खेतबारीमै पुग्न थालेका छन्। वृद्धवृद्धाले दुःख गरेर लगाएको खेतीबाली जोगाउन मुस्किल भएको छ। बाँदर धपाउन सक्ने जनशक्ति गाउँमा छैन। खेती गर्न चाहने मानिसलाई पनि वन्यजन्तुको क्षतिले निरुत्साहित गरिरहेको छ।
यसले गाउँमा कृषि उत्पादन पुनः सुरु गर्ने सम्भावनालाई समेत चुनौती दिएको छ।
बसाइँसराइ : गाउँ रित्तिने क्रमको मूल चुनौती
मानिसहरू गाउँ छाडेर सहर पस्नुका पछाडि अनेक कारण छन्। गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, यातायात, आधुनिक सुविधा र आर्थिक अवसरको खोजी स्वाभाविक हो। आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिने, परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने र सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्ने चाहनाले मानिसहरू सहर र विदेशतिर आकर्षित भएका छन्।
तर प्रश्न यहाँनेर उठ्छ—गाउँमै यी आधारभूत सुविधा र अवसर उपलब्ध गराउन किन सकिएन?
स्थानीय सरकार गठन भएको वर्षौँ बितिसक्दा पनि गाउँबाट हुने बसाइँसराइ रोक्न वा कम्तीमा न्यूनीकरण गर्न सक्ने प्रभावकारी र दीर्घकालीन कार्यक्रम किन बन्न सकेनन्? गाउँको उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, कृषि र पशुपालनलाई व्यवसायीकरण गर्ने, युवालाई गाउँमै रोजगारी दिने तथा गाउँको आर्थिक जीवनलाई चलायमान बनाउने योजनाहरू किन प्राथमिकतामा पर्न सकेनन्?
गाउँका मानिसलाई चुनावका बेला मात्र सम्झिने, विकासका आश्वासन बाँड्ने र गाउँलाई भोट बैंकका रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्तिले ग्रामीण बस्तीको भविष्य सुरक्षित गर्न सक्दैन।
गाउँको विकास भनेको सडक र बिजुली पुर्याउनु मात्र होइन। गाउँमा मानिस बस्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो। गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, कृषि उत्पादनको बजार र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिनु हो।
गाउँ वृद्धाश्रम बन्दै जाँदा हराउँदै छ सामाजिक जीवन
हर्मी भन्ज्याङको अर्को गम्भीर पक्ष सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा आएको परिवर्तन हो।
कुनै समय असारको रोपाइँमा सामूहिक श्रम हुन्थ्यो। मेलापातमा छिमेकीहरू भेटिन्थे। दशैँ, तिहार, तीज र अन्य चाडपर्वमा घरआँगन भरिन्थे। विवाह, व्रतबन्ध र पूजाआजामा गाउँलेहरू मिलेर काम गर्थे। दुःख पर्दा सबैको साथ हुन्थ्यो र सुखमा सबै सहभागी हुन्थे।
आज ती परम्परा क्रमशः कमजोर हुँदै गएका छन्। गाउँमा विवाह भोज र चाडपर्वको रौनक घटेको छ। सामूहिक श्रम र आपसी सहयोगको संस्कृति हराउँदै गएको छ।
अहिले गाउँमा अधिकांश वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी रहने अवस्था सिर्जना हुँदै गएको छ। उनीहरूका लागि खेतबारी केवल सम्पत्ति होइन, जीवनभरको श्रम र पुर्खाको विरासत हो। तर उमेरले साथ दिन छाडेको छ, काममा सघाउने युवा छैनन्। छोराछोरीको प्रतीक्षामा दिन बिताउनुपर्ने बाध्यता छ।
यसरी गाउँ विस्तारै वृद्धवृद्धाको बसोबासस्थल अर्थात् एउटा खुला वृद्धाश्रमजस्तै बन्दै गएको अनुभूति हुन्छ।
के गाउँ रित्तिनु नै विकासको नियति हो?
यो प्रश्न हर्मी भन्ज्याङको मात्र होइन, नेपालका मध्यपहाड र पहाडी ग्रामीण बस्तीहरूको साझा प्रश्न हो।
के गाउँमा अवसर सिर्जना गर्न सकिँदैन? के बाँझिएका खेतबारीलाई पुनः उत्पादनमा जोड्न सकिँदैन? के सहर र विदेशमा रहेका गाउँलेहरूलाई आफ्नो जन्मभूमिमा लगानी गर्न प्रेरित गर्न सकिँदैन?
अवश्य सकिन्छ। तर त्यसका लागि भाषणभन्दा परिणाममुखी योजना आवश्यक छ।
हर्मी भन्ज्याङमा कृषि, पशुपालन, फलफूल खेती, मौरीपालन, तरकारी उत्पादन, जडीबुटी खेती र ग्रामीण पर्यटनको सम्भावना खोज्न सकिन्छ। बाँझिएका जमिनलाई सामूहिक खेती प्रणालीमा लैजान सकिन्छ। सहर तथा विदेशमा रहेका गाउँलेहरूको लगानीमा आधुनिक कृषि उद्यम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
बाँदरलगायत वन्यजन्तुबाट हुने क्षति न्यूनीकरणका लागि सामुदायिक पहल र प्राविधिक समाधान खोज्न सकिन्छ। स्थानीय उत्पादनको संकलन, प्रशोधन र बजारीकरणको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
गाउँको विद्यालयलाई विद्यार्थीमैत्री र गुणस्तरीय बनाउन तथा आधारभूत स्वास्थ्य सेवालाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ। वृद्धवृद्धाका लागि घरदैलो स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक सुरक्षाको विशेष व्यवस्था गर्नुपर्छ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, गाउँको विकासका लागि स्थानीय सरकार, समुदाय, निजी क्षेत्र र गाउँ छाडेर सहर तथा विदेशमा पुगेका युवाहरूबीच सहकार्य हुनुपर्छ।
जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध सम्झनामा मात्र सीमित नरहोस्
गाउँ छाडेर सहर पुगेका मानिसहरूलाई दोष दिएर मात्र गाउँको समस्या समाधान हुँदैन। उनीहरू गाउँ छाड्न बाध्य बनाउने परिस्थितिको पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ। तर जन्मभूमिप्रतिको जिम्मेवारी भने पूर्ण रूपमा बिर्सनु हुँदैन।
सहरमा बसेर पनि आफ्नो गाउँको विकासमा योगदान गर्न सकिन्छ। पुर्ख्यौली जमिनलाई बाँझो छाड्नुभन्दा उत्पादनमूलक काममा लगाउन सकिन्छ। गाउँमा रहेका वृद्ध बाबुआमाको हेरचाह र संरक्षणका लागि सामुदायिक संयन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ। गाउँको विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सडक, खानेपानी र कृषि उद्यममा सामूहिक लगानी गर्न सकिन्छ।
गाउँ फर्कनु भनेको आधुनिक जीवनशैली त्यागेर पुरानै अवस्थामा फर्कनु होइन। आधुनिक प्रविधि, सुविधा र अवसरसँगै पुर्खाको माटोसँग नयाँ सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो।
अन्त्यमा : घर त बाँकी रहला, तर गाउँ कहाँ रहला?
आज हर्मी भन्ज्याङको अवस्था हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न मनमा उठ्छ—अबको १० वा २० वर्षपछि यो गाउँ कस्तो होला?
घरहरू त रहनेछन्, तर ती घरमा बस्ने मानिस होलान् कि नहोलान्? खेतका गह्रा त रहनेछन्, तर त्यहाँ अन्न फलाउने किसान होलान् कि नहोलान्? चौतारी त रहनेछ, तर त्यहाँ बसेर सुखदुःख साट्ने बूढापाकाहरू होलान् कि नहोलान्? गाउँको विद्यालय त रहनेछ, तर पढ्ने विद्यार्थी होलान् कि नहोलान्?
यी प्रश्नहरू केवल भावनात्मक चिन्ता होइनन्, हाम्रो ग्रामीण विकासको भविष्यसँग जोडिएका गम्भीर प्रश्न हुन्।
बाँझो खेत केवल उत्पादनविहीन जमिन होइन, त्यो कुनै परिवारको इतिहास हो। सुनसान घर केवल खाली भवन होइन, त्यो पुस्तौँको सम्झना हो। झाडीले ढाकिएको पाखो केवल उजाड भूभाग होइन, त्यो हाम्रा पुर्खाले पसिना बगाएको भूमि हो।
हामीले विकासको परिभाषा फेरि एकपटक सोच्नुपर्ने बेला आएको छ। अग्ला भवन, फराकिला सडक र सहरी विस्तार मात्र विकास होइन। गाउँमा मानिस बस्नु, खेतमा अन्न फल्नु, विद्यालयमा विद्यार्थी पढ्नु, गोठमा पशु पालिनु र चौतारीमा गाउँलेको हाँसो गुञ्जिनु पनि विकासकै सूचक हुन्।
हर्मी भन्ज्याङ आज एउटा गाउँ मात्र होइन, नेपालको ग्रामीण भविष्यको ऐना बनेको छ। यस ऐनामा देखिएको तस्बिर समयमै बदल्न सकिएन भने भोलि हामीसँग गाउँको नाम, पुर्खाको घर र बाँझिएको जमिन मात्र बाँकी रहनेछ।
त्यसैले अब प्रश्न गाउँलेले गाउँ किन छाडे भन्ने मात्र होइन, गाउँमै बस्न सक्ने वातावरण बनाउन हामीले के गर्यौँ भन्ने पनि हो।
हामीले हर्मी भन्ज्याङलाई रित्तिँदै गएको गाउँका रूपमा इतिहासमा सीमित गर्ने कि फेरि मानिस, उत्पादन, संस्कृति र सम्भावनाले भरिएको जीवन्त गाउँ बनाउने?
निर्णय गर्ने समय अहिले नै हो। किनकि गाउँ एकपटक रित्तिएपछि त्यसलाई फेरि पुरानै जीवनमा फर्काउन पुस्तौँ लाग्न सक्छ।