काठमाडौं । शिक्षा विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो । तर पछिल्लो समय विद्यार्थी भर्ना, शुल्क, छात्रवृत्ति तथा शैक्षिक परामर्शसँग जोडिएका गतिविधिमा पारदर्शिता र स्वार्थको विषयमा प्रश्न उठ्न थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा विद्यार्थी र अभिभावक स्वयं पनि आफ्नो शैक्षिक निर्णय र आर्थिक कारोबारप्रति थप सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
विशेषगरी कुनै संस्था, व्यक्ति वा बिचौलियामार्फत विद्यार्थीलाई एउटा भर्ना गराउने क्रममा आर्थिक लाभ वा कमिसनको व्यवस्था छ कि छैन भन्ने विषय विद्यार्थी र अभिभावकले बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।
विद्यार्थीको भर्नासँग सम्बन्धित शुल्क, छात्रवृत्ति, छुट तथा अन्य सुविधाबारे स्पष्ट जानकारी नदिई निर्णय गराउने अवस्था भए त्यसले विद्यार्थी र अभिभावक दुवैलाई आर्थिक रूपमा प्रभावित पार्न सक्छ । त्यसैले कुनै पनि शैक्षिक संस्थामा भर्ना हुनुअघि कुल शुल्क, छात्रवृत्ति वा छुटको आधार, अतिरिक्त शुल्क तथा भुक्तानीको आधिकारिक प्रक्रियाबारे स्पष्ट जानकारी लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
अभिभावकको दुःखको कमाइमा बिचौलियाको स्वार्थ हुनुहुँदैन
छोराछोरीको शिक्षाका लागि अभिभावकले आफ्नो आम्दानीबाट ठूलो रकम छुट्याउने गर्छन्। कतिपय परिवारले आफ्ना सन्तानको भविष्यका लागि वर्षौँसम्म बचत गरेर शिक्षामा लगानी गरिरहेका हुन्छन् ।
त्यसैले विद्यार्थीको शिक्षाका लागि छुट्याइएको रकममा अनावश्यक वा अपारदर्शी आर्थिक स्वार्थ जोडिनु गम्भीर विषय हो । विद्यार्थीलाई कुनै संस्था वा कार्यक्रममा भर्ना गराउने नाममा अतिरिक्त आर्थिक लाभ लिने अभ्यास भए त्यसको पारदर्शिता र वैधानिकताबारे सम्बन्धित निकायले समेत निगरानी गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
तर सबै शैक्षिक परामर्शदाता, प्रतिनिधि वा संस्थालाई एउटै दृष्टिले हेर्नु पनि उचित हुँदैन। विद्यार्थीलाई सही सूचना, उचित परामर्श र वैधानिक प्रक्रियामार्फत सेवा प्रदान गर्ने संस्था तथा व्यक्तिको भूमिका महत्वपूर्ण छ। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब विद्यार्थीको हितभन्दा आर्थिक स्वार्थ प्राथमिकतामा पर्न थाल्छ ।
छात्रवृत्ति र छुटबारे विद्यार्थीले प्रश्न गर्नुपर्छ
विद्यार्थीले आफ्नो योग्यता, क्षमता र संस्थाको निर्धारित मापदण्डअनुसार पाउन सक्ने छात्रवृत्ति तथा छुटबारे जानकारी लिनुपर्छ। कुनै विद्यार्थीले पाउने सुविधा स्पष्ट आधारबिना रोकिएको वा शुल्क संरचनाबारे भ्रम सिर्जना गरिएको अवस्थामा सम्बन्धित संस्थासँग लिखित रूपमा जानकारी माग्न सकिन्छ ।
त्यस्तै, विद्यार्थीले भर्नाका क्रममा आफूले बुझाएको रकमको आधिकारिक रसिद तथा शुल्क विवरण लिनु आवश्यक हुन्छ। कुनै रकम अनौपचारिक रूपमा बुझाउन दबाब दिइएमा त्यसबारे थप जानकारी र प्रमाण सुरक्षित राख्नु विद्यार्थी तथा अभिभावकका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।
विद्यार्थी स्वयं पनि सचेत हुन आवश्यक
शिक्षामा हुने कुनै पनि अपारदर्शी अभ्यास रोक्न सरकार वा नियामक निकाय मात्र पर्याप्त हुँदैन। विद्यार्थी र अभिभावक स्वयं पनि सचेत हुन आवश्यक छ ।
भर्ना गर्नुअघि संस्थाको कार्यक्रम, सम्बन्धन, शुल्क संरचना, छात्रवृत्ति नीति, शैक्षिक वातावरण र आधिकारिक सूचनाबारे बुझ्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। केवल कुनै व्यक्ति वा बिचौलियाको मौखिक आश्वासनका आधारमा ठूलो आर्थिक तथा शैक्षिक निर्णय गर्नु उचित हुँदैन ।
नियामक निकायको निगरानी आवश्यक
शिक्षा क्षेत्रमा विद्यार्थीको हित, शुल्कको पारदर्शिता, छात्रवृत्ति तथा भर्ना प्रक्रियासँग सम्बन्धित विषयमा सम्बन्धित नियामक निकायको प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक देखिन्छ ।
कुनै संस्था वा व्यक्तिले विद्यार्थीलाई आफ्नो आर्थिक स्वार्थका लागि प्रयोग गरेको प्रमाण भेटिएमा सम्बन्धित निकायले तथ्यका आधारमा छानबिन गरी आवश्यक कारबाही गर्न सक्ने स्पष्ट र प्रभावकारी प्रणाली आवश्यक छ ।
शिक्षा क्षेत्रमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ, तर त्यो प्रतिस्पर्धा शैक्षिक गुणस्तर, विद्यार्थी सेवा र परिणाममा आधारित हुनुपर्छ—विद्यार्थीको संख्या र भर्नाबाट हुने आर्थिक लाभमा मात्र होइन ।
अन्ततः विद्यार्थी कुनै संस्था वा व्यक्तिको स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम होइनन् । उनीहरू आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न शिक्षा लिन आएका हुन्। त्यसैले विद्यार्थीको निर्णय, शुल्क र अवसरलाई पारदर्शी बनाउनु सबै शैक्षिक संस्था, अभिभावक, विद्यार्थी, परामर्शदाता र नियामक निकायको साझा जिम्मेवारी हो ।
विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको प्रत्येक निर्णयमा प्रश्न, पारदर्शिता र जवाफदेहिता आवश्यक छ। शिक्षा कमिसनको बजार होइन- भविष्य निर्माणको आधार हो ।