कपिलवस्तु — २२ फागुन २०७८
कपिलवस्तु , शिर निहुर्याएर डिलमा ढोगे । माटोको टीका लगाए । उनका आँखा रसाए । सँगै आएका छोराबुहारी ‘बाबालाई के भयो ?’ भन्दै मुखामुख गर्न थाले । ‘यहाँ आउँदा खुसी र आनन्दले आँसु झरे,’ जगदीशपुर तालनजिक उभिएका ललितपुर, कुपण्डोलका ८८ वर्षीय योगनारायण शर्माले भने । जगदीशपुर ताल प्राकृतिक होइन । कृत्रिम रूपमा बनाइएको यो ठूलो तालको निर्माण शर्माले सर्वेक्षण गरेर सुरुवात गरेका थिए । ‘दुःखकष्टसाथ आफैंले बनाउन थालेको तालको यो स्वरूप र विकास ६४ वर्षपछि देख्न पाउँदा खुसी लाग्यो,’ कपडाको पाल टाँगेर ६ महिना बास बसेको ठाउँ देखाउँदै उनले भने, ‘म यहीं रात बिताउँथें । चारैतिर अरू टेन्ट हुन्थे । ती टेन्टमा बसेकाहरूले नै मलाई खाना खुवाउने र सुरक्षा दिने काम गर्थे । उनीहरू यहीं मजदुरी गर्थे ।’ त्यही भएर अहिले आउँदा धेरै खुसी लागेको उनले बताए । विशाल ताल देख्दा जीवनमा उत्कृष्ट कर्म गरेको अनुभूति भएको उनले सुनाए । तालबाट हुने सिँचाइले लहलहाउँदो बाली लागेर कृषकको जीवनयापनमा सहयोग पुर्याइरहेको देख्दा उनी अझ खुसी भएका छन् ।
त्यतिबेला सात दिन पैदल हिँड्दै कपिलवस्तु पुगेको उनले सुनाए । त्यहाँ उनीहरूलाई लिन तत्कालीन बडाहाकिम नन्दबहादुर बम पुगेका थिए । पाँच वर्षदेखि थालिएको तयारीले मूर्तरूप लिने भयो भन्दै उनले उनीहरूलाई स्वागत र खातिरदारी गरेका थिए । ‘अब यहाँका खेत बाँझा हुँदैनन् । कृषकका अनुहारमा खुसी देख्न सकिन्छ,’ बडाहाकिमले त्यतिबेला आफूलाई भनेको कुरा शर्माले अहिले पनि सम्झनामा रहेको बताए । काठमाडौंमा हुर्किएको मान्छे उजाड, जंगल, बाघ भालु लाग्ने ठाउँ देखेर आत्तिएका थिए । लामखुट्टे र औलोको प्रकोप उस्तै थियो । ‘दरबारले विश्वास गरेर पठाएको मान्छे, मै आत्तिएँ भने विदेशी बस्ने कुरै हुँदैन’ भन्ने सोचेर मन मुटु दह्रो बनाएको शर्माले बताए । ताल उत्खनन गर्ने ठाउँ हेर्दै एलिसन आत्तिए । १०/१५ घर भएको सानो बस्ती । चारैतिर घनाजंगल । बीचमा ठूल्ठूला झाडी र रूख थिए । त्यहीं सिमसार र धाप क्षेत्र थियो । सानो कुलोमा पानी जम्मा हुन्थ्यो । त्यहाँ सर्प, बिच्छी, गोहोरो र गोहीलगायत विषालु सरिसृपको खानी थियो । धसिने हिलो उस्तै थियो । कोही गएर धसिएर निस्कनै सक्थेनन् ।
‘बडाहाकिमलाई हात्तीको व्यवस्था गर्न भन्यौं, उनले एउटा मलाई र अर्को एलिसनलाई हात्तीको व्यवस्था गरिदिए,’ शर्माले भने, ‘त्यसपछि दुई साता लगाएर सर्वेक्षण गरेका हौं ।’ त्यतिखेर तराईमा औलाको प्रकोप थियो । एलिसन फर्किए । डरत्रासले उनलाई पनि बस्न मन लागेन । ‘एक्लै काम गर्न सकिन्न कि भन्ने लाग्यो । तर, अठोट गरें,’ शर्माले भने, ‘एलिसन फर्किएपछि म ६ महिना बसेर ताल खनेर मात्रै फर्किएँ ।’ सुरुमा ३० हेक्टरजति खनेर ताल बनाएको उनले बताए । ‘मैले प्राविधिक काम गर्थें, खनेको मिल्यो कि मिलेन भनेर हेर्थें,’ उनले भने, ‘खन्ने मजदुर भने बडाहाकिमले उर्दी लगाएर बोलाउँथे । धेरै मजदुर आसपासकै थारू र यादव समुदायका थिए ।’
उनले खन्न सुरु गरेको ताल ०२८ र ०४२ सालमा विस्तार हुँदै अहिले १ सय ५७ हेक्टरमा फैलिएको छ । कृत्रिम रूपमा बनाइएको मुलुककै सबैभन्दा ठूलो ताल यही भएको छ । सिमसार र जैविक विविधताका कारण यो ताल सन् २००३ मा विश्व सिमसार क्षेत्रमा सूचीकृत भएको थियो । ताल निर्माण गरेर फर्केको तीन वर्षपछि उनको विवाह भयो । यसपछि अझ खुसी बने । श्रीमतीलाई पनि आफ्नो मिहिनेत र परिश्रम परेको ताल घुमाउन ल्याएको उनले बताए । ३४ वर्ष काम गरेर उनी खुमलटार कृषि अनुसन्धान केन्द्रबाट सेवानिवृत्त भए । त्यसपछि करिब २० वर्ष छोराहरूसँग सिंगापुर र अमेरिकामा बसे । त्यता बस्न मन नलागेपछि ८ वर्षअघि नेपाल फर्केको उनले सुनाए ।
( कान्तिपुर दैनिक )