काठमाडौँ — १५ भाद्र २०७८
काठमाडौँ, भोजपुरको चखेवा भन्ज्याङका वनपाखा र मेलापातमा गुन्गुनाइरहन्थे । मौका मिलेमा चाडपर्वको छेको पारेर साथीसंगी बसेर लोकलहरीमा मायाप्रेमदेखि दुःख र पीडाका कथाहरू गीतैमार्फत पोख्थे २४ वर्षीय सेन्मिखा राई । पाखापखेराका वनमा गुन्जिने उनका भाकाले अब फराकिलो आयाम पाएको छ । सेन्मिखालाई अब सबैले सुन्न पाइने भएको छ । ठेट पूर्वेली भाका र लय समेटिएको ‘हिमालैचुली त्यो पल्लोपट्टि’ बोलको उनको गीत हालैमात्र सार्वजनिक भएको छ । गीतमा कृष्णबहादुर राईका शब्द र जितेन बान्तवा राईको संगीत छ ।
लुगा है फाटे सियोले सिउने, मन फाटे भर्लङ्ङै…
‘हेर्ने कथा’ मार्फत आफ्नै थातथलो जन्मभूमिलाई माया गर्ने पौरखीका रूपमा चिनिएका सेन्मिखाको गीतलाई पनि दर्शकस्रोताले रुचाएका छन् । केही महिनाअघि मात्र उनको जीवन दिनचर्यामा संघर्षको कहानी ‘हेर्ने कथा’ टिमले ‘सेन्मिखाको कथा’ एपिसोडमा प्रस्तुत गरेको थियो ।
तीनतले घर त बाबाको, भेटिँदो रैछ कहाँ कहाँको…
पूर्वेली मौलिक संस्कति, सभ्यता, जीवनपद्धति र शैलीलाई समेटिएको लोपोन्मुख भाकालाई आफ्नो स्वरमा सार्वजनिक गर्न पाउँदा सेन्मिखा औधी खुसी छन् । औपचारिक रूपमा रेकर्ड भएर सार्वजनिक भएको उनको यो पहिलो गीत हो । गीत रेकर्डकै लागि उनले पहिलोपल्ट काठमाडौंमा पाइला टेके । काठमाडौंमा आएर गीत रेकर्ड नै गरौंला भन्ने कहिल्यै सोचेका थिएनन् । यद्यपि संगीतप्रेमी सेन्मिखालाई गीत गाउने रहरचाहिँ थियो । उनको रहरलाई पूरा गरिदिए अर्का संगीत सर्जक जितेनले । जितेनले पनि उनलाई ‘हेर्ने कथा’बाटै चिनेका थिए । ‘मैले पहिले सेन्मिखाजीलाई चिनेको थिइनँ,’ उनले भने, ‘उहाँको पूर्वेली भाकाहरू सुनेपछि निकै प्रभावित भएँ । भाकालार्ई जगेर्ना गर्नलाई उहाँको काका प्रकाश राईमार्फत उहाँलाई काठमाडौं ल्याउने काम भयो ।’ साउनको अन्तिम सातातिर काठमाडौं आएका सेन्मिखाले गीतलाई दुई/तीन पटक सुनेपछि रेकर्ड गर्न राजी भए । गीत रेकर्ड भयो र लगत्तै भिडियो पनि बनाइयो ।
‘गीतकै लागि काठमाडौं नै जान्छु भन्ने सोचेको थिइनँ तर गाउने मनचाहिँ हो,’ उनले भने, ‘गाउँघरतिरै गाइरहने जस्तो गीत भएकाले सारै गाह्रोचाहिँ लागेन ।’ उनले औपचारिक रूपमा संगीत प्रशिक्षण लिएका छैनन् । अवसर पाएमा सिक्ने रहर छ । उनले भने ‘सिक्ने मन त कसलाई नहोला । बाध्यता र परिस्थिति पनि बुझ्नुपर्यो नि ।’ तथापि पूर्वेली लोकसंगीतलाई संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने पक्षमा उनी छन् । गाउँमा बूढापाकाहरूले गाएका भाकाहरूलाई वनजंगलमा गुन्गुनाउँदा गुन्गुनाउँदै उनले पूर्वेली भाकाका लय समाते । पश्चिमी लोकभाकादेखि आधुनिक पाराका गीतहरू उनी वनजंगलमा घाँसदाउरा गर्दै सुन्छन् । सबैभन्दा बढी चाहिँ उनी पूर्वेली भाकासँग भिजेका छन् । अग्रज सर्जकहरू राजेशपायल राई, पार्वती राई, खेमराज गुरुङका गीतहरूले निकै प्रभावित भएको उनले सुनाए । पछिल्लो समय मौलिक लोकभाका ओझेलमा परेका छन् । नयाँ पिढीमा पूर्वेली लोकभाकाको रसले नछोएको सेन्मिखाको सुनाउँछन् । ‘हाम्रो यता बूढाबाजेहरूले गाउने लोक लहरी भाकाहरू अहिले काकाहरू, दाइ र मसरहका साथीले गाउँदैनन् । लोप हुँदै गए पनि मचाहिँ गाउने गर्छु,’ उनले भने ।
रातोलाई भाले खोरैमा किकिरी, बास्छ लौ बिहानी
तिमी र हामी भेट भाको आज, गरौं लौ चिनजानी…
सेन्मिखालाई सहर देखाउने र यतैको रमझममा स्थापित गराउनुभन्दा पनि लोपोन्मुख भाकालाई संरक्षण गर्नु आफ्नो उद्देश्य रहेको जितेनले प्रस्ट्याए । ‘लोकसंगीत उहाँको चाहना हो । उहाँले गीतसंगीतकै लागि गाउँ छोड्नुपर्छ भन्ने छैन,’ उनले थपे, ‘उहाँको लगन र मिहिनेत छ । पुर्खाको संगीतलाई उहाँले पछ्याइरहनुभएको छ । त्यसैलाई हामीले यहाँसम्म ल्याउने काम गर्यौं ।’गीत रेकर्डलगत्तै सेन्मिखा चखेवा भञ्ज्याङतिर फर्किसकेका छन् । संगीतमा नाम कमाउन र यतैतिर स्थापित हुने उनको रहर छैन । काठमाडौंको पहिलो यात्रा नै उनलाई सुखद लागेन । ‘उनले भने, ‘काठमाडौंमा पहिलोचोटि जडीबुटी भन्ने ठाउँमा राति पुगें । साह्रै निसास्सिएको जस्तो भयो । काम सकिनेबित्तिकै फर्किहालें ।’ सेन्मिखाको काठमाडौंमा थुप्रै आफ्ना नजिकका आफन्तहरू छन् । यसअघि उनलाई कहिल्यै यता आउन मन लागेन । उनलाई काठमाडौंका मान्छे निष्ठुरी जस्तो लाग्छ ।
‘मलाई मात्र त्यस्तो लागेको हुन सक्छ । हामी गाउँमा जन्मेको मान्छेलाई जन्मेको ठाउँ नै प्यारो लाग्दो रहेछ,’ उनले हाँस्दै भने । सेन्मिखाको बाबु लामो समयदेखि वैदेशिक रोजगारीकै सिलसिलामा देश बाहिर छन् । चखेवा भन्ज्याङमा बाजेबजै, काकाकाकीसँगै उनको आफ्नै संसार छ । वनजंगल चहार्दै भेडा चरण, घाँसदाउरासँगै उनले मौलिक लयलाई सँगसँगै डोर्याउँदै हिँडेका छन् । पूर्वेली भाकाहरू रेकर्ड गर्ने उनको अझै इच्छा छ । भन्छन्, ‘अब फेरि कसैले बोलाए काठमाडौं त आउँछु तर उतैतिर बस्ने मन छैन । गाउँ नै प्यारो लाग्छ ।’
गाईको चरन
जन्मै त गाउँमै हो कहाँ हो मरन…
( कान्तिपुर दैनिक )